Wczoraj wyjaśniłem podstawowe zasady interpretowania tekstów literackich na poziomie rozszerzonym oraz pisania wypracowania na tym poziomie. Dziś przykładowa praca na temat, którego jeszcze nie było, a który zasugerowałem jako możliwy (zgodnie z wymogami wymienionymi w podstawie programowej). Autorem pracy jest Franciszek, któremu bardzo serdecznie dziękuję za możliwość wykorzystania jego wypracowania dla celów dydaktycznych.
Temat brzmi: Sposoby prowadzenia narracji i ich rola w budowaniu znaczeń utworów literackich. W pracy odwołaj się do: lektury obowiązkowej, innych utworów literackich oraz wybranego kontekstu.
Cechą wspólną dzieł literackich rodzaju epickiego jest obecność narratora – opowiadacza, który przedstawia nam historię z pewnego punktu widzenia. Przyjmuje on różne formy i na różny sposób rysować nam może świat przedstawiony, na przykład raz stanowi jedną z postaci, a innym razem obserwuje akcję z zewnątrz; może zachować wobec wydarzeń fabularnych beznamiętny obiektywizm lub otwarcie je oceniać. Sposobów prowadzenia narracji jest bardzo wiele i, co ważne, mają one zasadniczy wpływ na tworzenie znaczeń utworów literackich. W swoim dalszym wywodzie postaram się to udowodnić.
Po pierwsze, narrator może być pewnego rodzaju komentatorem wydarzeń fabularnych – dzieje się to w celu nadania utworowi charakteru dydaktycznego, czyli uczynienia zeń środka do propagowania określonych idei. Przez otwarte ustosunkowywanie się do czynów postaci, autor wykorzystuje je jako narzędzie do przekonania czytelnika do konkretnego punktu widzenia na świat. Dobrze widać to na przykładzie „Marty” Elizy Orzeszkowej, gdzie narracja stanowi środek do propagowania pozytywistycznych idei emancypacji kobiet oraz profesjonalizmu zawodowego. Główną bohaterką powieści jest tytułowa Marta – stereotypowa XIX-wieczna kobieta, której jedyne trzy życiowe umiejętności to wyszywanie, gra na fortepianie i mówienie po francusku. Kiedy nagle zostaje wdową, rozpaczliwie poszukuje sposobu na utrzymanie siebie i swojej córeczki, Jańci, ale przez brak wykształcenia i zdolności okazuje się zbyt mierna, aby utrzymać się w jakimkolwiek zawodzie. Ostatecznie posuwa się do kradzieży. Przyłapana ucieka i wpada pod koła konnego omnibusu – ze śmiertelnym skutkiem. Przez całą powieść trzecioosobowy narrator nie tylko subiektywizuje wydarzenia fabularne, ale wręcz otwarcie je ocenia. W apostrofach do czytelnika wyraża refleksje na temat poczynań i sytuacji Marty. Kiedy obserwujemy poszukiwanie przez bohaterkę pracy, fabułę przerywa komentarz piętnujący romantyczne, kobiece bujanie w obłokach i podkreślający wagę przygotowania się do pracy zarobkowej. Jest to odmiana tzw. narratora auktorialnego – trzecioosobowego, wszechwiedzącego opowiadania, który wprowadza do historii dygresje i własne komentarze. Właśnie ten sposób prowadzenia narracji czyni z „Marty” modelowy przykład pozytywistycznej powieści tendencyjnej, gdzie wydarzenia fabularne łączą się z przekazywaniem pewnych idei. W tym konkretnym przypadku chodzi o emancypację kobiet – Marta ma stanowić przestrogę przez pokładaniem przez nie swojego losu w ręce mężczyzn i zaniedbywaniem przez to nauki realnych umiejętności życiowych.
Podobny schemat dostrzec można w innej powieści Orzeszkowej pt. „Nad Niemnem”. Tam również narrator ma charakter auktorialny i subiektywnie przedstawia czyny bohaterów. Opis życia dwóch kresowych wsi – Korczyna i Bohatyrowicz – jest jedynie środkiem do propagowania pozytywistycznych idei. Negatywne ukazanie Korczyna, ziemiańskiego dworku, w którym czas upływa na pustych rozrywkach, stanowi krytykę szlacheckiej gnuśności. Z kolei arkadyjskie obrazowanie Bohatyrowicz, wsi, w której wszyscy pomagają sobie w ciężkiej pracy na rzecz dobrobytu i rozwoju, służy za apoteozę solidaryzmu narodowego i pracy organicznej.
Narracja wykorzystywana jest również do wyeksponowania parabolicznego charakteru kreacji świata przedstawionego. Pokazuje to chociażby „Proces” Franza Kafki, gdzie jest ona ważnym elementem nadającym powieści uniwersalnych i symbolicznych znaczeń. Sama fabuła „Procesu” ma dość specyficzny charakter: obrazuje bowiem anonimowego bohatera, Józefa K. – o którym nie wiemy nic poza jego imieniem, wiekiem i zawodem – wtłoczonego w machinę anonimowej instytucji sądu, w procesie, w którym jest on oskarżony o nieznane sobie przewinienie. Postępowanie ciągnie się tygodniami, coraz bardziej pochłaniając życie Józefa, aż w końcu bohater poddaje się i zostaje zabity ciosem noża w brzuch. Co ważne, równie nietuzinkowa co fabuła jest forma narracji w powieści Kafki. Ma ona charakter personalny, a więc opowiadacz jest trzecioosobowy, ale opisuje wydarzenia wyłącznie z punktu widzenia Józefa K. Mimo to cała narracja wyzuta jest z emocji i przedstawia świat w protokolarny, beznamiętny sposób, dodatkowo skupiając się na określonych detalach świata przedstawionego. Wszystko to pełni konkretną funkcję w tworzeniu znaczenia utworu. Zastosowana przez Kafkę, pozbawiona emocji narracja personalna ma kluczowy wpływ na kreację Józefa K. na tak zwanego everymana – uniwersalnego bohatera, w miejscu którego postawić się może każdy czytelnik. Pozwala nam to lepiej zrozumieć symboliczne znaczenie jego losów – jako paraboli osamotnienia jednostki w beznadziejnym starciu z nieludzką biurokracją. W tym kontekście, nieprzypadkowo beznamiętny i skrupulatny sposób prowadzenia narracji w „Procesie” przywodzi skojarzenia ze stylistyką urzędowych protokołów. Kafka nawet narrację wykorzystuje bowiem do stworzenia atmosfery wszechobecnego przytłoczenia człowieka systemem.
Wreszcie, autorom zdarza się wykorzystywać narrację pierwszoosobową do podkreślenia emocji i przeżyć głównego bohatera. W ten sposób dzieło pełnić może funkcję manifestu określonego sposobu myślenia, odczuwania i patrzenia na świat. Schemat ten dostrzec można w „Cierpieniach młodego Wertera” Johanna Wolfganga Goethego, gdzie narracja pierwszoosobowa służy do wyrażenia romantycznego czucia, miłości i indywidualizmu. Powieść skupia się na historii nieszczęśliwej miłości między tytułowym Werterem a Lottą, opowiedzianej w formie listów od Wertera do jego przyjaciela, Wilhelma. Werter po przybyciu do fikcyjnego Wahlheimu poznaje Lottę i zakochuje się w niej od pierwszego wejrzenia. Ta jednak zaręczona jest z Albertem i nie może związać się z Werterem. Ostatecznie, po zamążpójściu Lotty i serii rozczarowań, popełnia on samobójstwo z szaleńczej miłości. Zarówno epistolarna forma narracji, jak i jej pierwszoosobowy charakter budują znaczenie utworu. Podział na listy i związana z tym fragmentaryczność fabuły sprawia, że czytelnik skupia się na emocjach i przeżyciach głównego bohatera, a nie na samych wydarzeniach. Z kolei przyznanie Werterowi roli opowiadacza daje nam możliwość poznania „od kuchni” jego psychiki. Wszystko to razem sprawia, że „Cierpienia młodego Wertera” zapewniają nam głębokie wejrzenie w romantyczną wizję wszechogarniającej, namiętnej i tragicznej miłości oraz uduchowionego i zmysłowego romantycznego odczuwania świata.
Podsumowując, sposób prowadzenia narracji pełni znaczącą rolę w tworzeniu znaczeń utworów literackich. Subiektywny stosunek narratora do wydarzeń fabularnych może nadać dziełu charakteru dydaktycznego; stosowanie narracji personalnej podkreśla paraboliczny sens powieści; wreszcie – prowadzenie opowieści z punktu widzenia głównego bohatera utworu służy manifestacji pewnego sposobu postrzegania świata. Pokazują to dzieła takich autorów, jak Orzeszkowa, Kafka czy Goethe.
Zachęcam do zrekonstruowania sobie schematu tego wypracowania w tabeli, którą załączam w tym wpisie. Jak widać, argumenty jakościowo różnią się od siebie – czynnikiem różnicującym jest to, co wskazałem wczoraj jako „fuzja poziomu 5 i 2”). Ponadto warto przyjrzeć się, w jaki sposób Franciszek buduje spójność między akapitami i wewnątrz akapitów.
Jeżeli podoba Ci się to, co robię – wesprzyj nagranie autorskich piosenek zespołu SERWERY!
